The Muros Times

p/ Xusto de Fisterra
Escribín este relato coa intención de dar a coñecer á miña familia o que sucedeu co meu avó naqueles anos da Guerra Civil. Escribino en castelán, malia que os amigos de QPC tiveron a ben traducilo ao galego, polo mesmo motivo xa que ao ser o meu avó de Beteta (Cuenca), así lle será mais fácil de ler. Non quixen engadir máis datos xa que a miña intención non é a de escribir un libro, mais se alguén desexa obter datos sobre algún familiar dos que saíron nos buques, dareillos.
Ás 5,15 da madrugada do día 18 de xullo de 1936, divúlgase por radio a locución de Franco, coñecida como “o manifesto das Palmas”. Na que se explican os motivos da sublevación.

Mentres tanto, en Galicia, a vila de Noia permanece fiel á República, o seu alcalde Severino Igrexas Siso, e o Capitán de Carabineros Francisco Marin Moya, deciden non declarar o estado de guerra, dispondo que se cortasen as comunicacións terrestres para impedir a entrada dos sublevados a Noia.

Francisco Marín, cursa unha orde aos postos de Carabineros doutras vilas ao mando da súa Capitanía, a que se acuartelen en Noia, a sección 2ª composta polos carabineros de infantería e mariños de Muros, Lira e Esteiro, estaba xa en Noia o día 20, así como tamén a 4ª integrada polos postos de Noia, Freixo e Son. Faltaban soamente a 1ª e 3ª seccións, que entraron na vila o día 21 ás nove e media da mañá a 1ª, formada polos postos de Corrubedo, Sta. Eugenia, Poboa, Boiro, Rianxo e Padrón; e ao día seguinte 22 a 3ª, constituída polos de Corcubión, Cee, Fisterra, Muxía e Camariñas. Contaba esta compañía cun total de 90 homes aproximadamente que foron aloxados, parte no Cuartel de Carabineros de Noya, e o resto na Casa do Concello.
Nunha reunión con representantes do concello, o tenente da Garda Civil, o Capitán de Carabineros asume o mando da vila, ao ser este corpo, o que conta con maior número de efectivos e ter este maior gradación, dicindo que o permanecía fiel á República e o que quixese seguilo libremente sería ben recibido.
Ao mando de alférez Rei, chegan o día 23, varios Gardas Civís coa intención de facer cambiar de idea ao Capitán de Carabineros, o cal non conseguiron.

Como en todas as situacións de perigo e ante a ameaza de que a artillería de Santiago, tome represalias contra a vila, a xente acapara víveres e outros produtos de primeira necesidade, mentres as autoridades dispoñen unha requisa destes e barcos, os cales axudaríanlles nunha posible evacuación era o día 24, o Concello de Noia, recibe unha chamada do alcalde de Muros ofrecéndolle pescada, xa que, recalaran a devandito porto os bous “Santa Rosa” e “Santa Eulalia” logo de rematar as súas faenas de pesca no norte de Portugal. A resposta do interlocutor foi tan rápida como firme:

– “Non nos interesa o peixe pero os bous si, non os deixes partir de ningún modo”.
José Pedreira Bures, primeiro tenente de alcalde de Noia, quería así garantir a marcha de todos fieis á República nunha hipotética evacuación ,xa que o pequeno remolcador que tiñan requisado en Noia non podería albergar a todos.
En Muros, o uxetista Liño Tieles, requisa armas ante un posible ataque dos rebeldes, formando así un grupo de vixilancia nocturna. Ao seguinte día sóbese ao chamado “camión das pedras”, dirixíndose neste á vila de Noia, para así, ter noticias da evolución do alzamento. Alí comprobou como os Carabineros enfrontábanse verbalmente cos Gardas Civís. Tamén viu aos mineiros de Lousame, os cales serían clave nas voaduras das pontes; tamén viu aos Carabineros Logo e a De o porto, coñecidos pola súa afección ao boxeo. Ambos o presentaron ao Capitán, o cal ao decatarse de que era de Muros, interesouse na cantidade de barcos que había en devandito porto, contestándolle este que os dous bous eran suficientes para levar unha gran cantidade de persoas. Ao escoitar isto, con voz amable, o Capitán de Carabineros mándalle requisarlos e telos listos para partir con destino a alta mar.
As autoridades cursan entón aviso aos concellos limítrofes, para facer saber a quen tivese algunha responsabilidade política, ou se mostrasen fieis á república, para ofrecerlles unha prudente retirada cara ao porto de Muros, así, embarcarse cara a un porto que non fose controlado polos sublevados.
Mentres tanto en Muros, Liño Tieles, diríxese cara o concello para conseguir unha orde de requisamiento dos dous buques. O alcalde interino, José Veloso “Trosky”, logo de recibir as dúas actas, dirixiuse cara á casa dun dos capitáns, Antonio Gómez, o cal ao lela asinouna. Ao preguntarlle pola residencia do outro capitán, Antonio Gómez ofreceuse a acompañalo a casa de Juaquín Lariño, asinando a outra acta. Comunicóuselle así mesmo a ambos os capitáns que os buques debían de estar preparados para partir en calquera momento, coa tripulación a bordo e a máquinas lista. A data da saída notificaríaselles posteriormente.
Estes feitos ocorrían na mañá do sábado 25 de xullo. Liño Tieles, acompañado do seu amigo Juan Martínez Vidal “O Rola”, desprazáronse ao porto para controlar os buques, vendo que estes estaban separados do porto sen fondear, entón, decatáronse de que un pescador estaba no seu bote, era “O Leada”, coñecido de Liño ao cal obrigaron a levalos a que os subise a bordo dos buques para amarralos ao peirao. A astucia que estes dous homes tiveron ao apoderarse dos micrófonos de ambos os buques, para que así, os falanxistas de Muros non puidesen comunicarse cos seus compañeiros. Foi crucial.
O capitán do “Santa Eulalia” mostrábase remiso a este acto, polo que expresando as súas protestas, conseguiu que fosen depositados na subdelegación marítima.
Mentres en Noia, as novas escoitadas pola radio non son alentadoras, só quedaban en Galicia pequenos focos fieis á República. Pedro Burés mantiña unha dilatada conversación co alcalde na cal notificaba a súa preocupación polo pequeno remolcador confiscado na vila. Díxolle que, ao ser o alcalde familiar do dono do buque fixese o posible para que debido á marea non queda encallado o pequeno remolcador de Barcia. Así tamén, que tiveses os tanques cheos de combustible, por se se tiñan que ir.
De súpeto, un novo episodio faría cambiar as perspectivas destes homes. Un ruído fixo que moitos puxesen a mirada cara á praia de Testal. Sobrevoando esta, un hidroavión puña rumbo cara á igrexa de San Martín, arroxando unha bomba que fixo explosión nunha casa en fronte de devandita igrexa. Logo arroxou outra na porta da vila e outra no Campo da Feira, as cales non fixeron explosión, tamén arroxou panfletos nos que dicía:
“MINEROS Y CARABINEROS DE NOYA : RENDIOS, DE LO CONTRARIO RECIBIREIS UN FUERTE CASTIGO.EL EJERCITO RECORRE VICTORIOSO TODO EL PAIS”.

Aínda que o dano causado polos artefactos non foron de importancia, produciu medo entre os veciños, os cales apresuráronse a colgar nos seus balcóns sabas brancas, como mostra de rendición. O hidroavión fixo unha pasada semicircular pola vila de Noia afastándose polo mesmo lugar polo cal había aparecido.
Ao tempo un radiotelegrafista noies mandou un telegrama ao alcalde facéndolle saber que na madrugada do 26 a artillería de Compostela tiña intención de tomar a vila.
Estes acontecementos provocaron que o alcalde convocase unha reunión urxente no concello, forzas sindicais, mineiros de San Fins, concelleiros e o Capitán de Carabineros reuníronse para tomar unha decisión, a cal, como non, sería, preparar os camións autobuses, para que todo aquel que se mantivese fiel á república subise neles con dirección a Muros para embarcarse nos dous bous.
Os mineiros de San Fins, xunto a outras forzas de apoio popular, serían os que lle ofrecesen unha boa retirada. Para iso e seguindo as ordes dadas polo capitán de Carabineros, cortarían as liñas telefónicas, derrubaríanse as pontes de San Justo, Sedofeito e Vilacoba, así como o de Ponte Beluso en Barro. Soamente mantíñase en pé a ponte de Pontenafonso, polo cal pasarían na súa retirada da vila, ordenando colocar cargas explosivas nun dos seus arcos por se a Garda Civil perseguíseos.
A partir das dez da noite dese mesmo día o alcalde sae ao balcón do consistorio, dirixíndose aos presentes:
“Tuy, en la provincia de Pontevedra, y Noya en la de La Coruña, son los únicos pueblos de Galicia que aún continúan fieles al gobierno legalmente elegido por el pueblo español en las elecciones de febrero último. Pero, también es cierto, que como dos “quijotes galaicos” peleando contra molinos de viento. Nada podemos hacer ya para cambiar la situación en favor de nuestra causa, pero si podemos, y debemos, evitar que haya víctimas en nuestro pueblo. Me siento orgulloso de todos ustedes por la colaboración que desde el primer momento me habéis prestado. Ahora, también os pido, que llegó el momento de deponer las armas. Hay dos coyunturas, quedarse o irse en busca de una zona leal en la que proseguir la lucha. En el puerto de Muros, tenemos bajo control, los bous Santa Rosa y Santa Eulalia. ¡Sois libres de seguirme o de quedaros, y tanto a unos como a los otros, les deseo la mejor suerte como para mi anhelo!.”
Estas palabras ditas por aquel gobernante, mostraban a intención de non deixar pinga de sangue na vila, pingas que, se converteron en regueros polas cunetas da comarca do sangue manado polos “paseados” acusados polos seus propios veciños. Pero isto sería moito despois da partida dos dous buques.
Á medianoite, empezaron a marchar os camións que días antes levasen aos mineiros de San Fins á Coruña, esta vez o seu destino sería o porto de Muros.
Liño Tieles e Juan Martínez “O Rola”, os republicanos de Muros que confiscaran os buques, decidiron cubrir a retirada dos seus compañeiros facía os barcos, para iso logo de cruzar o río Valdexería, subiron ao monte chamado Cruz de Pelos, desde o cal conseguían unha visión de todas estradas de acceso a Muros desde o Sur. Así, se algún vehículo os seguía sería pronto divisado por eles. Aos poucos, os vehículos foron entrando en Muros e aparcaron no porto. Algúns dos que chegaron nestes, decidiron quedar nesta vila. A maioría, son subidos a bordo de ambos os buques no motorcito “Ysabelita”, outros intentan recuperar os micrófonos que foran depositados na subsecretaría marítima, os cales son entregados polo subdelegado José Montero,siendole requirido tamén o rol do “Santa Rosa”, xa que o do “Santa Eulalia” xa o tiña a bordo, sobre as dúas e media, tres da madrugada, parten os dous vapores con todas as luces acesas do porto de Muros.
Carabineros, sindicalistas, políticos, paisanos e todo aquel que quixo subirse nestes marchaban cara a un destino incerto. Saen pola entrada da ría cara ao oeste, pero os seus males non facían mais que empezar, o “Almirante Cervera” que días antes fora apoderado por mariños en nome dos alzados pásalles varias veces os reflectores a ambos os vapores, os tripulantes destes facían coma se estivésense preparando para a faena de pesca.
Aos poucos, os barcos afastábanse mar dentro, separándose das rutas máis concorridas de navegación por medo a ser localizados e bombardeados. Sobre as chemineas, puxeron uns sacos de area mollados para así evitar que as faíscas os delatase. Ao principio pensaron tomar rumbo a Casabranca, pero tiñan perigo ao desembarcar, e decidiron proseguir a ruta cara ao norte. Por medo a que os capitáns chamasen, estes estaban vixiados.
Ao pasar á altura da Coruña, escoitan pola radio que foron enviados un avión e un navío en busca dos vapores que escapaseran de Muros. Este foi outro momento de tensión, por sorte, nin o avión nin o buque de guerra deron con eles. O que eles non sabían era que as rotativas dos diarios, saía que ambos os buques fosen localizados e afundidos, as familias, recibían esta noticia pola prensa.

A tensión a bordo ía en aumento. Quixeron entrar en Xixón, pero ao escoitar por rádio sons raros no estudo, decidiron seguir, entón entraron en Portugalete (Bilbao), ao terminárselles o carbón, a pesar de que o Capitán de Carabineros queríaos levar a Francia.
Ao desembarcar, os carabineros presentáronse aos seus superiores e os barcos amarrados. O “Santa Eulalia” foi entregado aos seus donos un ano máis tarde, mentres que, o “Santa Rosa” foi requisado polo goberno vasco en xaneiro de 1937 ao cal puxéronlle de nome “Gazteiz”. En xuño entraba en servizo pero sen o armamento previsto, capturado en Santoña o 27 de agosto do mesmo ano, volvéndolle a chamarlle “Santa Rosa”, logo “Virxe do Carmen” polas forzas franquistas, siendole entregado aos seus donos en 1939.
A sorte destes homes foi moi dispar, uns presos, outros fusilados ou mortos en batalla, outros no exilio. Moitos oíron as palabras daquel escribano cando tomaba declaración aos presos: “vostedes, digan o que queiran, que nós escribiremos o que queiramos”.

Quero agradecer aos bibliotecarios de Noia e Lousame, a Juan Pardo San Gil, a proxecto “nomes e voces”, a Ricardo Agrofo “A Guerra Civil en Lousame e Noia” Francisco Jesus Portela León e Manuel Caamaño.